Κλίμα και μορφές διαβίωσης κατά την τελευταία εποχή των παγετώνων

  • Η τελευταία παγετωνική περίοδος ήταν μέρος της Τεταρτογενούς παγετωνικής περιόδου, με μεγάλες προόδους στους πάγους αλλά και κλιματικά καταφύγια στη νότια Ευρώπη.
  • Χάρη στη θέση της και στη Μεσόγειο, η Ιβηρική Χερσόνησος λειτούργησε ως κλιματικό και δημογραφικό καταφύγιο, διατηρώντας υψηλή βιολογική και ανθρώπινη ποικιλομορφία.
  • Τοποθεσίες όπως η Cova de les Cendres και η Cova de les Malladetes δείχνουν ευέλικτες στρατηγικές διαβίωσης και συνεχή ανθρώπινη κατοίκηση.
  • Οι ισοτοπικές αναλύσεις των δοντιών τρωκτικών αποκαλύπτουν ένα κρύο και άνυδρο αλλά σταθερό κλίμα, όπου οι πολιτισμικές αλλαγές δεν εξηγούνται αποκλειστικά από το κλίμα.

Κλίμα και επιβίωση κατά την τελευταία εποχή των παγετώνων

Όταν σκεφτόμαστε την τελευταία Εποχή των Παγετώνων, συχνά φανταζόμαστε έναν πλανήτη καλυμμένο με χιόνι, μαμούθ να περιφέρονται στην παγωμένη στέπα και ομάδες ανθρώπων που αγωνίζονται να επιβιώσουν. Αλλά η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο περίπλοκη: το κλιματικό σύστημα της Γης λειτουργεί σαν μια μηχανή γεμάτη αλληλεπιδρώντα γρανάζια και οι παλαιολιθικοί άνθρωποι έπρεπε να προσαρμόζονται συνεχώς σε αυτές τις αλλαγές. Η κατανόηση του κλίματος και του τρόπου οργάνωσης της διαβίωσης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου είναι το κλειδί για την κατανόηση της δικής μας ιστορίας.

Καθ' όλη τη διάρκεια της Τεταρτογενούς περιόδου, και ιδιαίτερα κατά την περίοδο που είναι γνωστή ως το Τελευταίο Μέγιστο των Παγετώνων, οι θερμοκρασίες έπεσαν κατακόρυφα, η στάθμη της θάλασσας έπεσε κατά περισσότερο από 100 μέτρα και τα τοπία της Ευρώπης μεταμορφώθηκαν ριζικά. Ωστόσο, ο αντίκτυπος δεν ήταν ομοιόμορφος: ενώ ο βορράς ήταν θαμμένος κάτω από πάγους, ορισμένες νότιες περιοχές, όπως η Ιβηρική Χερσόνησος, έγιναν πραγματικά κλιματικά και δημογραφικά καταφύγια. Σε αυτά τα εδάφη, οι πρόγονοί μας ανέπτυξαν εξαιρετικά ευέλικτες στρατηγικές διαβίωσης, διαφοροποίησαν τη διατροφή τους και αναδιοργάνωσαν τις χωρικές τους διευθετήσεις.

Το Τεταρτογενές και το πλαίσιο της τελευταίας παγετώδους περιόδου

Η Τεταρτογενής περίοδος καλύπτει περίπου τα τελευταία 2,58 εκατομμύρια χρόνια της ιστορίας του πλανήτη και συμπίπτει με την εμφάνιση και την εξέλιξη του γένους Homo. Καθ' όλη τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Γη παρέμεινε σε μια παρατεταμένη παγετωνική περίοδο, με προελάσεις και υποχωρήσεις των παγετώνων σε ψυχρούς και θερμούς κύκλους . Δεν πρόκειται για μια συνεχή αλυσίδα ακραίου ψύχους, αλλά μάλλον για μια διαδοχή παγετωνικών και μεσοπαγετωνικών περιόδων που σηματοδοτούν τον ρυθμό της περιβαλλοντικής και ανθρώπινης εξέλιξης.

Για να οργανώσει αυτές τις αλλαγές, η επιστημονική κοινότητα χρησιμοποιεί τα λεγόμενα στάδια θαλάσσιων ισοτόπων ή MIS. Αυτά τα στάδια ανακατασκευάζονται μετρώντας τις αναλογίες των ισοτόπων οξυγόνου στα κελύφη των θαλάσσιων τρηματοφόρων , μικροσκοπικών οργανισμών που συσσωρεύονται σε ιζήματα των ωκεανών. Οι μονοί αριθμοί υποδεικνύουν σχετικά θερμές περιόδους (μεσοπαγετώδεις), ενώ οι ζυγοί αριθμοί υποδεικνύουν ψυχρές περιόδους (παγετώδεις). Η τελευταία μεγάλη ψυχρή περίοδος, η οποία περιλαμβάνει το Τελευταίο Μέγιστο Παγετώνων, σχετίζεται με το MIS 2.

Σήμερα ζούμε σε μια ζεστή μεσοπαγετωνική περίοδο, το Ολόκαινο, το οποίο ξεκίνησε πριν από περίπου 11.700 χρόνια. Αυτό το στάδιο μέτριων θερμοκρασιών επέτρεψε τη μετάβαση από τις κοινωνίες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών σε σύνθετους πολιτισμούς. Ωστόσο, το Ολόκαινο είναι απλώς ένα σύντομο ενδιάμεσο διάστημα μέσα σε μια πολύ μεγαλύτερη παγετωνική περίοδο και αντιπροσωπεύει ένα μικρό κλάσμα της ιστορίας του Homo sapiens. Το συντριπτικό μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μας σε αυτόν τον πλανήτη το έχουμε περάσει προσαρμοζόμενοι σε ψυχρά ή εξαιρετικά μεταβλητά περιβάλλοντα.

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί μια ευρέως διαδεδομένη παρανόηση: μια εποχή των παγετώνων δεν είναι απλώς μια μακρά, παγωμένη περίοδος με πάγο παντού. Ως εποχή των παγετώνων ορίζεται το διάστημα κατά το οποίο υπάρχουν μόνιμες μάζες πάγου σε έναν ή και στους δύο πόλους , αν και αυτές οι μάζες προχωρούν και υποχωρούν καθώς αλλάζουν οι κλιματικές συνθήκες. Στον τελευταίο παγετωνικό κύκλο, υπήρξαν φάσεις κατά τις οποίες τα στρώματα πάγου επεκτάθηκαν δραματικά, όπως πριν από 30.000 έως 20.000 χρόνια, φτάνοντας σε αυτό που γνωρίζουμε ως το Τελευταίο Μέγιστο των Παγετώνων.

Πώς λειτουργεί το κλίμα της Γης: albedo, φαινόμενο του θερμοκηπίου και κύριοι κύκλοι

Το κλίμα της Γης ρυθμίζεται από μια λεπτή ισορροπία μεταξύ της ενέργειας που λαμβάνουμε από τον Ήλιο και της ενέργειας που ο πλανήτης ακτινοβολεί πίσω στο διάστημα. Η βραχέων κυμάτων ηλιακή ακτινοβολία φτάνει στην ανώτερη ατμόσφαιρα. Ένα μέρος της ανακλάται και ένα μέρος απορροφάται, μετατρέποντας σε θερμότητα που στη συνέχεια επανεκπέμπεται ως ακτινοβολία μεγάλου μήκους κύματος . Αυτή η εξερχόμενη ενέργεια παγιδεύεται εν μέρει από αέρια του θερμοκηπίου, όπως υδρατμούς, διοξείδιο του άνθρακα και μεθάνιο.

Αν παρατηρούσαμε τη Γη από το διάστημα χωρίς να λάβουμε υπόψη την ατμόσφαιρα, η μέση θερμοκρασία θα ήταν περίπου -18°C. Η παρουσία αερίων του θερμοκηπίου αυξάνει αυτόν τον μέσο όρο σε περίπου 15°C στην επιφάνεια , καθιστώντας δυνατή τη ζωή όπως την γνωρίζουμε. Η ισορροπία μεταξύ του φαινομένου του θερμοκηπίου (το οποίο θερμαίνει) και της αλμπέντο (η ικανότητα ανάκλασης της ηλιακής ακτινοβολίας, η οποία ψύχεται) καθορίζει τη θερμοκρασία του πλανήτη.

Όταν η θερμοκρασία πέφτει και η επιφάνεια που καλύπτεται από χιόνι και πάγο αυξάνεται, η αλμπέντο αυξάνεται: περισσότερη ακτινοβολία ανακλάται πίσω στο διάστημα και ο πλανήτης ψύχεται ακόμη περισσότερο . Αυτό δημιουργεί έναν βρόχο θετικής ανάδρασης που ενισχύει την ψύξη. Αντίθετα, εάν συσσωρευτεί περισσότερο CO2 στην ατμόσφαιρα, το φαινόμενο του θερμοκηπίου εντείνεται, η θερμοκρασία αυξάνεται και ενεργοποιούνται διαδικασίες ανάδρασης που τείνουν να θερμαίνουν το σύστημα.

Αρκετοί φυσικοί μηχανισμοί μπορούν να μειώσουν στιγμιαία την ποσότητα της ηλιακής ενέργειας που φτάνει στην επιφάνεια. Οι μεγάλες ηφαιστειακές εκρήξεις εκτοξεύουν αερολύματα τέφρας και θείου στην ανώτερη ατμόσφαιρα, αυξάνοντας την ανακλαστικότητα και προκαλώντας προσωρινή ψύξη , όπως συνέβη μετά την έκρηξη του Ταμπόρα το 1815. Οι διακυμάνσεις στην ηλιακή δραστηριότητα, όπως το Ελάχιστο Maunder (17ος-18ος αιώνας), που σχετίζεται με τη Μικρή Εποχή των Παγετώνων στο Βόρειο Ημισφαίριο, παίζουν επίσης ρόλο.

Σε χρονικές κλίμακες δεκάδων χιλιάδων ετών, οι σημαντικότερες αλλαγές στην ηλιακή ακτινοβολία συνδέονται με τους κύκλους Milankovitch. Αυτοί οι κύκλοι μεταβάλλουν την εκκεντρότητα της τροχιάς της Γης, την κλίση του άξονά της και τη μετάπτωσή της , τροποποιώντας έτσι την εποχιακή και γεωγραφική κατανομή της ηλιακής ακτινοβολίας. Αν και η μέση ετήσια ενέργεια ποικίλλει ελάχιστα, αυτές οι αλλαγές είναι επαρκείς για να πυροδοτήσουν την προώθηση και την υποχώρηση των παγοστρωμάτων, διαμορφώνοντας έτσι τους παγετώδεις και μεσοπαγετώδεις κύκλους.

Στο άλλο άκρο, το κλίμα ελέγχεται επίσης πολύ μακροπρόθεσμα από τον γεωλογικό κύκλο ανθρακικού-πυριτικού άλατος. Το ατμοσφαιρικό CO2 διαλύεται στο νερό της βροχής, αντιδρά με πυριτικά πετρώματα, μεταφέρεται από ποτάμια και φτάνει στους ωκεανούς, όπου μετατρέπεται σε ανθρακικά άλατα που τελικά σχηματίζουν ασβεστόλιθο. Μέσω της τεκτονικής των πλακών και της ηφαιστειακής δραστηριότητας, μέρος αυτού του CO2 επιστρέφει στην ατμόσφαιρα, κλείνοντας έναν κύκλο που λειτουργεί σε χρονικές κλίμακες εκατοντάδων χιλιάδων έως εκατομμυρίων ετών.

Μετατόπιση ηπείρων, ωκεανοί και ανακατανομή θερμότητας

Εκτός από την ηλιακή ακτινοβολία και τα αέρια του θερμοκηπίου, η μεταβαλλόμενη γεωμετρία των ηπείρων και των ωκεανών παίζει κρίσιμο ρόλο στο κλίμα. Η μετατόπιση των ηπείρων έκλεισε ορισμένα αρχαία ωκεάνια περάσματα και άνοιξε άλλα . Πριν από περίπου 55 εκατομμύρια χρόνια, κατά τη διάρκεια του Ηώκαινου, η διάταξη των ηπειρωτικών χερσαίων μαζών επέτρεψε σε θερμά ωκεάνια ρεύματα να κυκλώσουν τον πλανήτη κοντά στον ισημερινό.

Για εκατομμύρια χρόνια, η μετατόπιση των ηπείρων έκλεισε ορισμένα ωκεάνια περάσματα και άνοιξε άλλα. Όταν η Αφρική και η Ινδία πλησίασαν την Ευρασία, οι ισημερινές θαλάσσιες οδοί διακόπηκαν και αργότερα, καθώς η Ανταρκτική διαχωρίστηκε από τη Νότια Αμερική και την Αυστραλία, δημιουργήθηκε μια ισχυρή κυκλοφορία γύρω από την ανταρκτική ήπειρο . Αυτό το ρεύμα απομόνωσε θερμικά την περιοχή, προωθώντας την ανάπτυξη του τεράστιου στρώματος πάγου της Ανταρκτικής πριν από περίπου 15 εκατομμύρια χρόνια.

Η διαδικασία κορυφώθηκε πριν από σχεδόν 3 εκατομμύρια χρόνια με το κλείσιμο του Ισθμού του Παναμά, το οποίο εμπόδισε την άμεση ανταλλαγή μεταξύ του Ατλαντικού και του Ειρηνικού Ωκεανού σε χαμηλά γεωγραφικά πλάτη. Αυτή η αλλαγή αναδιοργάνωσε τα ωκεάνια ρεύματα, μείωσε την αποτελεσματική ανακατανομή της θερμότητας μεταξύ των λεκανών και ευνόησε την παγκόσμια ψύξη που χαρακτηρίζει την Τεταρτογενή περίοδο . Από εκείνη τη στιγμή και μετά, οι μάζες πάγου άρχισαν επίσης να εγκαθίστανται μόνιμα στο Βόρειο Ημισφαίριο.

Ένα άλλο βασικό συστατικό του κλιματικού συστήματος είναι η κυκλοφορία στα βαθιά νερά των ωκεανών, η οποία οφείλεται στις διαφορές θερμοκρασίας και αλατότητας (θερμοαλική κυκλοφορία). Στον Βόρειο Ατλαντικό , τα αλατούχα επιφανειακά νερά ψύχονται, αυξάνουν την πυκνότητά τους, βυθίζονται και ρέουν στα βάθη , απελευθερώνοντας τεράστια ποσότητα θερμότητας στην ατμόσφαιρα. Αυτός ο μηχανισμός συμβάλλει στην αύξηση των θερμοκρασιών της Δυτικής Ευρώπης κατά αρκετούς βαθμούς.

Εάν, για οποιονδήποτε λόγο, αυτός ο κινητήρας αποδυναμωθεί ή σταματήσει, ο αντίκτυπος στο κλίμα του Βόρειου Ημισφαιρίου θα μπορούσε να είναι πολύ απότομος. Έχει προταθεί ότι ένα τέτοιο φαινόμενο οφειλόταν στη Νεότερη Δρυά , ένα ξαφνικό επεισόδιο ψύξης που συνέβη πριν από περίπου 12.800 χρόνια και καθυστέρησε την πλήρη μετάβαση στο Ολόκαινο. Η μαζική εισροή γλυκού νερού από το λιώσιμο των πάγων θα άλλαζε την αλατότητα του Βόρειου Ατλαντικού, επιβραδύνοντας τον σχηματισμό κρύων βαθιών νερών και αναδιαμορφώνοντας την κατανομή της θερμότητας.

Η τελευταία εποχή των παγετώνων και το τελευταίο παγετώδες μέγιστο

Μέσα σε αυτή τη μακρά Τεταρτογενή παγετωνική περίοδο, η τελευταία σημαντική ψυχρή φάση αντιστοιχεί στο Τελευταίο Παγετώδες Μέγιστο, η πιο ακραία περίοδος του οποίου είναι γνωστή ως Τελευταίο Παγετώδες Μέγιστο. Σε γενικές γραμμές, αυτό το διάστημα εκτείνεται από περίπου 30.000 έως 17.000 χρόνια πριν, με κορύφωση περίπου 22.000 χρόνια πριν . Εκείνη την εποχή, τα παγοκαλύμματα του Βόρειου Ημισφαιρίου έφτασαν στο μέγιστο της έκτασής τους.

Οι συνέπειες ήταν δραματικές: η επέκταση των ηπειρωτικών και θαλάσσιων πάγων προκάλεσε πτώση της στάθμης της θάλασσας έως και 100-150 μέτρα , εκθέτοντας τεράστιες παράκτιες πλατφόρμες . Οι ακτές μετατοπίστηκαν από τις τρέχουσες θέσεις τους και οι περιοχές που βρίσκονται τώρα κάτω από το νερό αποτελούσαν τότε μέρος του ξηρού τοπίου που διασχίζουν ζώα και άνθρωποι.

Η Βόρεια Ευρώπη ήταν καλυμμένη από τεράστια στρώματα πάγου και χιονιού, ενώ προς τα νότια εκτείνονταν τεράστιες εκτάσεις μόνιμου πάγου, τούνδρας και ψυχρής στέπας. Σε οροσειρές όπως οι Άλπεις και τα Πυρηναία, οι ορεινοί παγετώνες προχωρούσαν προς τα κάτω στις κοιλάδες, αναδιαμορφώνοντας το τοπίο που μπορούμε ακόμα να αναγνωρίσουμε σήμερα . Η βλάστηση αναδιοργανώθηκε ακολουθώντας αυτές τις κλιματικές διαβαθμίσεις, με τα δάση να βρίσκουν καταφύγιο σε πιο προστατευμένες περιοχές.

Αν και αυτές οι κλιματικές διακυμάνσεις συνέβαιναν ήδη πριν από την άφιξη του Homo sapiens στην Ευρώπη, ο ρυθμός τους επιταχύνθηκε από περίπου 60.000 χρόνια πριν. Μεταξύ 40.000 και 30.000 ετών πριν, το είδος μας επεκτάθηκε σε όλη την ευρασιατική ήπειρο, μοιράζοντας το τοπίο με τους Νεάντερταλ και τους Ντενίσοβαν και αντιμετωπίζοντας ένα εξαιρετικά δυναμικό κλιματικό περιβάλλον. Αυτή η περίοδος συμπίπτει με την έναρξη της Άνω Παλαιολιθικής στην Ευρώπη.

Κατά την τελευταία εποχή των παγετώνων, το κλίμα δεν παρέμεινε σταθερά παγωμένο. Ψυχρότερες περίοδοι εναλλάσσονταν με ηπιότερες, και συνέβησαν απότομα παγκόσμια γεγονότα, όπως τα Γεγονότα Heinrich. Αυτά τα γεγονότα σχετίζονται με μαζική απόσχιση παγόβουνων από τα στρώματα πάγου στον Ατλαντικό Ωκεανό , αλλοιώνοντας την αλατότητα και την κυκλοφορία των ωκεανών και αφήνοντας μια πολύ σαφή υπογραφή στα θαλάσσια ιζήματα. Το Γεγονός Heinrich 3, για παράδειγμα, αντικατοπτρίζεται σε μικρές πτώσεις της θερμοκρασίας πριν από περίπου 31.000-30.000 χρόνια.

Η Ιβηρική Χερσόνησος ως κλιματικό και ανθρώπινο καταφύγιο

Η τελευταία εποχή των παγετώνων δεν επηρέασε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο εξίσου. Ενώ ο βορράς υπέστη εξαιρετικά ψυχρές συνθήκες και σοβαρή μείωση του πληθυσμού, η νότια Ευρώπη, και ιδιαίτερα η Ιβηρική Χερσόνησος, λειτούργησε ως κλιματικό και βιολογικό καταφύγιο . Ο συνδυασμός του γεωγραφικού της πλάτους και της επιρροής της Μεσογείου μείωσε εν μέρει τις πιο απότομες αλλαγές.

Αυτό το ήπιο κλίμα επέτρεψε την επιβίωση φυτικών και ζωικών ειδών στην Ιβηρική Χερσόνησο, τα οποία εξαφανίστηκαν ή υποχώρησαν σε υψηλότερα γεωγραφικά πλάτη. Η βιοποικιλότητα παρέμεινε σχετικά υψηλή, με τα κωνοφόρα δάση και τις δασικές εκτάσεις να επιβιώνουν ακόμη και κατά τις πιο ψυχρές περιόδους . Ενώ τα μαμούθ και οι τάρανδοι κυριαρχούσαν στις στέπες και τις τούνδρες της Κεντρικής Ευρώπης, στη νοτιοδυτική Ευρώπη ήταν πιο συνηθισμένο να βρίσκεις ελάφια και κατσίκες σε μωσαϊκά δασών και ανοιχτών χώρων.

Αυτός ο πλούτος οικοτόπων και πόρων κατέστησε την περιοχή της δυτικής Μεσογείου πόλο έλξης για ανθρώπινες ομάδες που αναζητούσαν λιγότερο ακραίες συνθήκες. Τα γενετικά στοιχεία δείχνουν ότι ένας βαθμός συνέχειας του πληθυσμού διατηρήθηκε στην Ιβηρική Χερσόνησο πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την Τελευταία Μέγιστη Παγετώδη Περίοδο , χωρίς τις μεγάλης κλίμακας αντικαταστάσεις πληθυσμού που παρατηρήθηκαν σε άλλα μέρη της Ευρώπης. Για παράδειγμα, ένα άτομο από τη νότια Ιβηρία που χρονολογείται περίπου 23.000 χρόνια πριν παρέχει μια γενετική σύνδεση με πληθυσμούς πριν και μετά την LGM στη Δυτική Ευρώπη.

Από πολιτισμικής άποψης, η Ιβηρική Χερσόνησος κατά την τελευταία Εποχή των Παγετώνων χαρακτηρίζεται από αρκετά τεχνολογικά συγκροτήματα της Άνω Παλαιολιθικής. Μετά την Ωριγνακιανή περίοδο, που σχετίζεται με τις πρώτες επεκτάσεις του Homo sapiens, αναπτύχθηκαν οι Γραβετιανές και Σολουτρεϊκές περίοδοι , οι οποίες δείχνουν σημαντικές αλλαγές στις στρατηγικές διαβίωσης και στον υλικό πολιτισμό σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο.

Σε αυτό το σενάριο, η Μεσόγειος όχι μόνο λειτουργεί ως κλιματικό ρυθμιστικό στοιχείο, αλλά και ως χώρος όπου εδραιώνονται σχετικά σταθεροί ανθρώπινοι πληθυσμοί. Η περιοχή γίνεται ένα ιδανικό εργαστήριο για τη μελέτη της ανθρώπινης ανθεκτικότητας στις ψυχρότερες φάσεις της τελευταίας παγετώδους εποχής , επιτρέποντας τη σύγκριση της τοπικής δυναμικής με τις παγκόσμιες αλλαγές που καταγράφονται σε άλλες ευρωπαϊκές περιοχές.

Στρατηγικές επιβίωσης στην Άνω Παλαιολιθική: Γραβεττιανή και Σολουτρεϊκή

Οι κοινωνίες της Ανώτερης Παλαιολιθικής περιόδου στη νότια Ευρώπη δεν επαναλάμβαναν απλώς τα ίδια πρότυπα κυνηγιού και τροφοσυλλογής από γενιά σε γενιά. Μεταξύ της Αυρινάκειας και της Σολουτρείας περιόδου, παρατηρείται μια σαφής διαφοροποίηση στις στρατηγικές εκμετάλλευσης των πόρων , η οποία πιθανώς συνδέεται τόσο με περιβαλλοντικές αλλαγές όσο και με κοινωνικούς και τεχνολογικούς μετασχηματισμούς.

Κατά τη διάρκεια των Γραβέττιων και Σολουτρικών περιόδων, το κυνήγι μικρότερων θηραμάτων, όπως κουνελιών και πτηνών, εντάθηκε, συμπληρώνοντας ή ακόμη και ανταγωνιζόμενη τη σημασία των μεγάλων οπληφόρων. Αυτή η εστίαση σε μικρότερους πόρους οδήγησε σε αλλαγές στην οργάνωση της εργασίας, στις τεχνικές κυνηγιού και στον σχεδιασμό των κυνηγετικών εξορμήσεων . Το μεσογειακό τοπίο, πλούσιο σε αυτό το είδος πανίδας, προσέφερε ευκαιρίες για τη διατήρηση μιας ποικίλης διατροφής παρά το επικρατούν κρύο.

Ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό είναι η ενσωμάτωση θαλάσσιων πόρων, ιδίως στις παράκτιες περιοχές. Τα μαλάκια, τα ψάρια και άλλα θαλασσινά άρχισαν να αποτελούν ένα πιο συστηματικό μέρος της διατροφής , μια εξέλιξη που διευκολύνθηκε από την έκθεση σε νέες παράκτιες περιοχές λόγω της πτώσης της στάθμης της θάλασσας. Η εγγύτητα με την ακτή επέτρεψε σε αυτές τις ανθρώπινες ομάδες να εκμεταλλευτούν ένα ευρύτερο φάσμα πόρων καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.

Παράλληλα, υπάρχει μεγαλύτερη αξιοποίηση των τοπικών πρώτων υλών για την κατασκευή λίθινων εργαλείων και άλλων αντικειμένων. Αυτή η προτίμηση για κοντινούς πόρους σχετίζεται με πιθανώς πιο περιορισμένα ή πιο δομημένα πρότυπα κινητικότητας , στα οποία οι ομάδες έχουν λεπτομερή γνώση της περιοχής τους και βελτιστοποιούν τις περιοχές προμήθευσής τους.

Στον συμβολικό τομέα, αυτή η περίοδος είδε την επέκταση της προσωπικής διακόσμησης και την άνοδο της παλαιολιθικής τέχνης. Εμφανίστηκαν μενταγιόν, τρυπημένα δόντια και άλλα διακοσμητικά αντικείμενα, μαζί με πλούσια παραδείγματα φορητής και σπηλαιώδους τέχνης . Αυτές οι πολιτισμικές εκφράσεις αντανακλούν ταυτότητες, δίκτυα αλληλεπίδρασης και ίσως συμβολικές αντιδράσεις σε ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον και την ανάγκη για κοινωνική συνοχή σε πολύπλοκες εποχές.

Cova de les Cendres και Cova de les Malladetes: δύο βασικές τοποθεσίες στο Levant

Για να κατανοήσουμε πώς εξελίχθηκε αυτή η περίοδος στις ακτές της Ιβηρικής Μεσογείου, δύο τοποθεσίες είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικές: η Cova de les Cendres (Teulada-Moraira, Αλικάντε) και η Cova de les Malladetes (Barx, Βαλένθια). Και τα δύο σπήλαια διατηρούν εκτεταμένες στρωματογραφικές ακολουθίες που τεκμηριώνουν λεπτομερώς τις πρώιμες φάσεις της Άνω Παλαιολιθικής στην περιοχή , μια περίοδο παραδοσιακά ελάχιστα γνωστή σε αυτήν τη γεωγραφική περιοχή.

Η Κόβα ντε λες Σεντρές ανοίγει στους βράχους της Πούντα ντε Μοράιρα, με θέα στη Μεσόγειο Θάλασσα. Διαθέτει μια ψηλή εξωτερική περιοχή, ορατή από τη θάλασσα, και μια εσωτερική περιοχή περίπου 600 τ.μ. με πιο υποτονικό φωτισμό. Οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει μια μακρά ακολουθία που εκτείνεται περίπου 35.000 έως 14.000 χρόνια , με τις Ωριγνακιανές, Γραβεττιανές, Σολουτρεϊκές και Μαγδαληνικές περιόδους να αντιπροσωπεύονται σε δεκατρία κύρια αρχαιολογικά επίπεδα.

Αν και τα παλαιότερα επίπεδα, που αντιστοιχούν στις Αυρινακιανές και Γραβετιανές περιόδους, έχουν ανασκαφεί σε σχετικά μικρές περιοχές, έχουν αποφέρει πολύτιμες πληροφορίες. Πανιδικά ευρήματα, λίθινες βιομηχανίες και προσωπικά κοσμήματα μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε πτυχές της οικονομίας, την εποχικότητα των επαγγελμάτων και τα δίκτυα αλληλεπίδρασης . Ανάμεσα στα πιο αξιοσημείωτα ευρήματα είναι ένα διάτρητο δόντι λύγκα, που σχετίζεται με την Ύστερη Αυρινακιανή περίοδο, το οποίο πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε ως μενταγιόν.

Η Κόβα ντε λες Μαλλαδέτες, από την πλευρά της, βρίσκεται στον ορεινό όγκο Μοντούβερ. Το σπήλαιο είναι οργανωμένο σε μια ανοιχτή, καλά φωτισμένη περιοχή, παρόμοια με βραχοσκεπή, και μια πιο κλειστή περιοχή, με μερικό φωτισμό από φεγγίτη. Οι ανασκαφές, που ξεκίνησαν στα μέσα του 20ού αιώνα και συνεχίστηκαν σε πρόσφατες εκστρατείες, έχουν τεκμηριώσει μια ακολουθία που ξεκινά από τη Μέση Παλαιολιθική και συνεχίζεται σε όλη την πρώιμη Άνω Παλαιολιθική.

Στους Μαλλαδέτες, έχουν εντοπιστεί λεπτά επίπεδα κατοίκησης κατά τη Μέση Παλαιολιθική (XIV-XV), ακολουθούμενα από Αυρινακιανές (XIVA-XII), Γκραβέττιες (XI-VII) και Σολουτρεϊκές (VI-II) εποχές, οι οποίες χρονολογούνται περίπου με άνθρακα-14 μεταξύ 42.000 και 20.000 ετών πριν . Οι πιο πρόσφατες ανασκαφές των επιπέδων της Ύστερης Αυρινακιανής και της Γκραβέττιας περιόδου έχουν αποκαλύψει εστίες, λίθινα σύνολα και άφθονα υπολείμματα πανίδας , επιτρέποντας την ανακατασκευή συγκεκριμένων δραστηριοτήτων και δυναμικών κατοίκησης στο βραχώδες καταφύγιο.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα στο Malladetes είναι ένα θραύσμα κρανίου βρέφους Homo sapiens (η ινιακή περιοχή), που ανακαλύφθηκε το 1948 σε στρώματα Gravettian. Αυτό το απολίθωμα είναι ένα από τα λίγα άμεσα στοιχεία που αποδεικνύουν την παρουσία του σύγχρονου ανθρώπου στην Ιβηρική Λεβάντε κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και υπογραμμίζει τη σημασία του χώρου για τη μελέτη της επέκτασης του είδους μας.

Συνολικά, οι Cendres και οι Malladetes, μαζί με κοντινές τοποθεσίες όπως η Cova del Parpalló —με την εξαιρετική συλλογή φορητών έργων τέχνης, συμπεριλαμβανομένων χιλιάδων διακοσμημένων πλακών— μας επιτρέπουν να προτείνουμε μοντέλα κατοίκησης της περιοχής κατά την πρώιμη Άνω Παλαιολιθική. Τα δεδομένα υποδεικνύουν ένα αρχικό στάδιο με σποραδικές επισκέψεις και χαμηλή πυκνότητα πληθυσμού, ακολουθούμενο από μια εντατικοποίηση της κατοίκησης από την Ύστερη Αυρινακιανή και ιδιαίτερα κατά την Γκραβετιανή . Σε μεταγενέστερες φάσεις της τελευταίας, παρατηρείται μια κάποια μείωση της ανθρώπινης παρουσίας ή μια αλλαγή στη λειτουργία των σπηλαίων.

Τι μας λένε τα μικρά θηλαστικά για τον καιρό

Πέρα από τα λίθινα εργαλεία και τα οστά μεγάλων ζώων, υπάρχει ένα σύνολο υπολειμμάτων που είναι θεμελιώδες για την ανακατασκευή του κλίματος: μικρά θηλαστικά. Τα ιζήματα των Κέντρων και των Μαλλαδετών περιέχουν πλήθος μικροσκοπικών οστών και δοντιών ποντικών, αρουραίων, μυγαλών, νυχτερίδων, σκαντζόχοιρων και τυφλοπόντικων , τα οποία ανακτώνται με κοσκίνισμα των ανασκαμμένων ιζημάτων με νερό.

Τα τρωκτικά, ειδικότερα, έχουν πολύ συγκεκριμένες οικολογικές απαιτήσεις. Κάθε είδος συνδέεται με συγκεκριμένες συνθήκες υγρασίας, θερμοκρασίας και τύπου βλάστησης , επομένως η παρουσία ή η απουσία τους σε ένα αρχαιολογικό στρώμα λειτουργεί ως οικολογικός δείκτης του άμεσου περιβάλλοντος. Παρακολουθώντας τη σύνθεση των μικροθηλαστικών συνόλων σε όλη την αλληλουχία, είναι δυνατό να ανιχνευθούν ανεπαίσθητες περιβαλλοντικές αλλαγές.

Με βάση αυτό, αναπτύχθηκε ένα έργο που υποστηρίχθηκε από το Ίδρυμα Palarq, με επίκεντρο την ανάλυση μικρών σπονδυλωτών από τα επίπεδα Aurignacian και Gravettian των Cendres (XVIA-XVIC και XVII) και Malladetes (IX-XIII), τα οποία χρονολογούνται μεταξύ περίπου 37.000 και 25.000 ετών πριν. Στόχος ήταν να αξιολογηθεί ο πραγματικός αντίκτυπος της τελευταίας παγετώδους περιόδου στις αρχικές της φάσεις στην περιοχή της Ιβηρικής Μεσογείου και η επίδρασή της στην ανθρώπινη επιβίωση . Ουσιαστικά, ο στόχος ήταν να προσδιοριστεί εάν οι αλλαγές στις οικονομικές στρατηγικές οφείλονταν κυρίως σε κλιματικές πιέσεις ή σε άλλους παράγοντες.

Προηγούμενες μελέτες που βασίστηκαν στην ταξινομική ταυτοποίηση αυτών των πανίδων είχαν ήδη υποδείξει μια σχετική κλιματική σταθερότητα, με την επαναλαμβανόμενη παρουσία μεσογειακών και δασικών ειδών. Οι νέες αναλύσεις επέτρεψαν μια πιο λεπτομερή και εκλεπτυσμένη κατανόηση αυτού του σεναρίου, συνδυάζοντας την κλασική παλαιοοικολογική προσέγγιση με γεωχημικές τεχνικές υψηλής ανάλυσης . Αυτός ο συνδυασμός παρέχει μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα του περιβάλλοντος στο οποίο ζούσαν οι ανθρώπινες ομάδες.

Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι, παρόλο που το κλίμα ήταν ψυχρότερο και ξηρότερο από ό,τι είναι σήμερα, δεν παρατηρήθηκαν δραματικές διακυμάνσεις κατά την περίοδο μελέτης. Οι μέσες θερμοκρασίες κυμάνθηκαν περίπου μεταξύ 9 και 11 °C, σημαντικά χαμηλότερες από τις τρέχουσες θερμοκρασίες, αλλά χωρίς απότομες αλλαγές μεταξύ διαδοχικών επιπέδων . Οι ξηρές συνθήκες ήταν αισθητές, αλλά το περιβάλλον παρέμεινε σχετικά σταθερό σε σύγκριση με άλλα μέρη της Ευρώπης που υπόκεινται σε πολύ πιο απότομες διακυμάνσεις.

Σταθερά ισότοπα σε δόντια τρωκτικών: ένα θερμόμετρο χιλιετιών

Για να προχωρήσει η ανακατασκευή του κλίματος ένα βήμα παραπέρα, η μελέτη επικεντρώθηκε στη χημική σύνθεση του σμάλτου των δοντιών των τρωκτικών. Σχεδόν 200 δόντια αναλύθηκαν μετρώντας σταθερά ισότοπα οξυγόνου (δ18O) και άνθρακα (δ13C) , χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματομετρίας μάζας που επιτρέπουν την ανίχνευση πολύ ανεπαίσθητων διακυμάνσεων.

Τα ισότοπα είναι παραλλαγές του ίδιου χημικού στοιχείου που διαφέρουν ως προς τη μάζα τους. Στην περίπτωση του οξυγόνου, η σχετική αναλογία των διαφόρων ισοτόπων στο νερό και, κατ' επέκταση, στους ζωικούς ιστούς, καθορίζεται κυρίως από τη θερμοκρασία . Ο άνθρακας, από την άλλη πλευρά, αντανακλά τόσο τον τύπο της υπάρχουσας βλάστησης όσο και τα πρότυπα βροχόπτωσης, καθώς διαφορετικά φυτά και περιβάλλοντα εμφανίζουν χαρακτηριστικές ισοτοπικές υπογραφές.

Καθώς τα τρωκτικά πίνουν, τρώνε και αναπτύσσονται, ενσωματώνουν αυτά τα ισοτοπικά σήματα από το περιβάλλον στο σμάλτο των δοντιών τους, το οποίο, μόλις σχηματιστεί, δεν αναδιαμορφώνεται πλέον. Αυτή η σταθερότητα καθιστά τα δόντια μικροσκοπικές κάψουλες κλιματικών και οικολογικών πληροφοριών που μπορούν να διατηρηθούν για δεκάδες χιλιάδες χρόνια . Με την άλεση του σμάλτου και την ανάλυσή του στο εργαστήριο, ανακτάται μέρος του περιβαλλοντικού αποτυπώματος στο οποίο έζησαν.

Τα ισοτοπικά δεδομένα από τις Κέντρες και τους Μαλλαδέτες υποστηρίζουν την ιδέα ενός ψυχρού και άνυδρου, αλλά σχετικά σταθερού, κλίματος. Και οι δύο τοποθεσίες παρουσιάζουν ένα σύνολο τιμών που συνάδει με ένα μέτριο παγετώδες περιβάλλον, χωρίς σημαντικές διακυμάνσεις θερμοκρασίας εντός της περιόδου 37.000-25.000 ετών . Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν αλλαγές, αλλά μάλλον ότι δεν έφτασαν στο μέγεθος εκείνων που καταγράφηκαν σε περιοχές που είναι περισσότερο εκτεθειμένες στις πιέσεις των παγωμένων μαζών.

Σε αυτό το πλαίσιο, ανιχνεύεται μια μικρή διακύμανση στα επίπεδα οξυγόνου γύρω από τη μετάβαση μεταξύ των Αυρινακίων και Γκραβεττιανών περιόδων, συγκεκριμένα στο επίπεδο XVIC του Κέντρες (περίπου 31.000–33.000 χρόνια πριν) και στο επίπεδο XI του Μαλλαδήτη (31.000–30.000 χρόνια πριν). Αυτή η απόκλιση υποδηλώνει μια μέτρια μείωση των θερμοκρασιών, πιθανώς συνδεδεμένη με το Γεγονός Heinrich 3 , ένα ιδιαίτερα ψυχρό επεισόδιο σε παγκόσμια κλίμακα. Το σήμα είναι παρόν, αλλά εξασθενημένο.

Παράλληλα, οι τιμές άνθρακα υποδεικνύουν μια προοδευτική αύξηση της δασικής κάλυψης κατά τη διάρκεια αυτής της μετάβασης. Αντί να γίνει μια άγονη στέπα, το μεσογειακό περιβάλλον διατήρησε και ίσως ακόμη και αύξησε ορισμένες δασώδεις περιοχές , προσφέροντας ένα πιο ποικιλόμορφο τοπίο από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που κυριαρχούνται από ανοιχτή τούνδρα. Αυτό το μωσαϊκό οικοτόπων θα ευνοούσε τη διαθεσιμότητα πόρων για την πανίδα και, κατ' επέκταση, για τις ανθρώπινες κοινότητες.

Σταθερό κλίμα, ανθεκτικές κοινωνίες

Όταν τα κλιματικά δεδομένα συνδυάζονται με αρχαιολογικά και γενετικά στοιχεία, η εικόνα που προκύπτει για την Ιβηρική Μεσόγειο κατά την τελευταία Εποχή των Παγετώνων είναι αυτή μιας περιοχής σχετικής σταθερότητας μέσα σε μια ήπειρο που υφίσταται πολύ σοβαρές αλλαγές. Η περιοχή της Μεσογείου καθόρισε τον ρυθμό των παγκόσμιων γεγονότων, αλλά με έναν μετριασμένο τρόπο, λειτουργώντας ως κλιματικό και πληθυσμιακό καταφύγιο.

Αυτή η σχετική σταθερότητα εξηγεί γιατί η Ιβηρική Χερσόνησος παρουσίασε δημογραφική συνέχεια καθ' όλη τη διάρκεια της Τελευταίας Παγετώδους Μέγιστης Περιόδου, χωρίς δραστικές πληθυσμιακές μετακινήσεις. Οι λιγότερο ακραίες συνθήκες επέτρεψαν τη διατήρηση και ακόμη και την εντατικοποίηση των ανθρώπινων οικισμών σε ορισμένες χρονικές στιγμές , ενώ άλλες περιοχές της Ευρώπης ερημώθηκαν ή δέχονταν επισκέψεις μόνο περιστασιακά.

Όλα υποδηλώνουν ότι οι μετασχηματισμοί στις στρατηγικές διαβίωσης μεταξύ των περιόδων Aurignacian, Gravettian και Solutrean δεν ήταν αποκλειστικά -ή ίσως καν κυρίως- υπεύθυνοι για τις τοπικές κλιματικές πιέσεις. Οι αλλαγές στην κοινωνική οργάνωση, τα πρότυπα κινητικότητας και τη χρήση γης πιθανότατα έπαιξαν έναν ρόλο τόσο σημαντικό όσο οι περιβαλλοντικές διακυμάνσεις . Το σταθερό κλίμα θα παρείχε το υπόβαθρο στο οποίο αναπτύχθηκαν αυτές οι πολιτισμικές προσαρμογές.

Υπό αυτή την έννοια, η εντατικοποίηση του κυνηγιού μικρών θηραμάτων, η συστηματική χρήση των θαλάσσιων πόρων, η ομογενοποίηση ορισμένων διατροφικών χαρακτηριστικών και η αυξανόμενη συμβολική πολυπλοκότητα μπορούν να νοηθούν ως ευέλικτες αντιδράσεις σε ένα περιβάλλον που, αν και κρύο, προσέφερε προβλέψιμους πόρους. Η ανθεκτικότητα αυτών των ομάδων έγκειται όχι μόνο στην αντοχή στο κρύο, αλλά και στη γνώση του τρόπου αξιοποίησης ενός ευρέος φάσματος πόρων και στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.

Αν διευρύνουμε τη χρονική και χωρική κλίμακα, η τελευταία εποχή των παγετώνων εμφανίζεται ως ένα ακόμη επεισόδιο στη μακρά ιστορία των παγετώνων που έχουν επηρεάσει τη Γη τα τελευταία εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια. Η τρέχουσα Τεταρτογενής παγετωνική περίοδος είναι μια από τις ψυχρότερες περιόδους των τελευταίων 300 εκατομμυρίων ετών, αλλά η δυναμική της διέπεται από ένα πολύπλοκο δίκτυο παραγόντων : από την ισορροπία ακτινοβολίας και την ανακλαστικότητα έως την τεκτονική των πλακών, την κυκλοφορία των βαθέων ωκεανών, τους αστρονομικούς κύκλους και τον ρυθμιστικό ρόλο της βιόσφαιρας.

Η συνδυασμένη μελέτη μικρών οστών τρωκτικών, θαλάσσιων ιζημάτων, πολικού πάγου και ανθρώπινων απολιθωμάτων μας δείχνει ότι το κλίμα δεν ήταν ποτέ στατικό και ότι οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν ευδοκιμήσει ακριβώς επειδή μπόρεσαν να προσαρμοστούν σε αυτή την αστάθεια. Η Ιβηρική Χερσόνησος, με τα δασικά καταφύγιά της, τις ακτές της που εκτίθενται από την υποχώρηση της στάθμης της θάλασσας και τα σπήλαιά της που κατοικούνται εδώ και χιλιετίες, προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς το κλίμα και η διαβίωση αλληλοσυνδέθηκαν κατά την τελευταία Εποχή των Παγετώνων , αφήνοντας ένα σημάδι που μπορούμε ακόμα και σήμερα να διαβάσουμε στα πετρώματα, στα γονίδιά μας και στα μικροσκοπικά δόντια που είναι θαμμένα κάτω από τα δάπεδα των σπηλαίων.

τελευταίο παγετώδες μέγιστο
σχετικό άρθρο:
Τι ήταν το Τελευταίο Μέγιστο Παγετώνα και πώς άλλαξε τον πλανήτη;

Προσθήκη ως προτιμώμενης πηγής στην Google