Τα τελευταία χρόνια, η ξηρασία έχει γίνει μια από τις κύριες παγκόσμιες απειλές , προκαλώντας σοβαρά προβλήματα στην παραγωγή τροφίμων, την παροχή νερού και την παγκόσμια οικονομία. Από το 2023, περιοχές σε όλο τον κόσμο έχουν βιώσει επεισόδια επίμονης ξηρασίας με πρωτοφανείς ανθρωπιστικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές συνέπειες, σύμφωνα με εκθέσεις που συντονίζονται από διεθνείς οργανισμούς όπως ο ΟΗΕ, η Σύμβαση για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης και εξειδικευμένα επιστημονικά κέντρα.
Διεθνείς εμπειρογνώμονες υπογραμμίζουν τη σοβαρότητα της κατάστασης : η λειψυδρία δεν είναι πλέον προσωρινή ή εντοπισμένη, αλλά έχει γίνει μια χρόνια απειλή που εξελίσσεται σιωπηλά και επηρεάζει τόσο τις ανεπτυγμένες χώρες όσο και τις ευάλωτες κοινότητες. Οι συνέπειες δεν επηρεάζουν μόνο τη γεωργία και την κτηνοτροφία, αλλά και την παραγωγή ενέργειας, τη δημόσια υγεία και την κοινωνική σταθερότητα, ιδίως σε περιοχές που θεωρούνται «καυτά σημεία».
Επηρεαζόμενες περιοχές: άνιση επίδραση και αλυσιδωτές επιπτώσεις
Η παγκόσμια έκθεση που εκπονήθηκε από το Εθνικό Κέντρο Μετριασμού της Ξηρασίας των ΗΠΑ (NDMC), τον ΟΗΕ και τη Διεθνή Συμμαχία Ανθεκτικότητας στην Ξηρασία (IDRA) εστιάζει στην Αφρική, τη λεκάνη της Μεσογείου, τη Λατινική Αμερική και μεγάλο μέρος της Ασίας ως τις περιοχές που έχουν πληγεί περισσότερο. Περισσότεροι από 90 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ανατολική και Νότια Αφρική κινδυνεύουν από λιμό ή εκτοπισμό λόγω του συνδυασμού ξηρασίας και συγκρούσεων. Σε χώρες όπως η Ζιμπάμπουε , η βασική συγκομιδή καλαμποκιού μειώθηκε κατακόρυφα κατά 70%, ενώ η Ζάμπια αντιμετώπισε κρίσιμα χαμηλά επίπεδα υδάτων στα ποτάμια, προκαλώντας μαζικές διακοπές ρεύματος λόγω ανεπαρκούς νερού για υδροηλεκτρικούς σταθμούς. Η κλιματική αλλαγή εντείνει τη σοβαρότητα των ξηρασιών.
Στη λεκάνη της Μεσογείου , οι επιπτώσεις είναι εμφανείς στις απώλειες καλλιεργειών —με μείωση 50% στην παραγωγή ελαιολάδου στην Ισπανία—, στη μείωση του ζωικού κεφαλαίου στο Μαρόκο και στην εμφάνιση καταβόθρων στην Τουρκία λόγω της υπερεκμετάλλευσης των υδροφορέων. Η Νότια Ευρώπη και η Βόρεια Αφρική υποφέρουν επίσης από ρεκόρ καύσωνα και σημαντική μείωση των υδάτινων αποθεμάτων, θέτοντας σε κίνδυνο την επισιτιστική ασφάλεια και αυξάνοντας τις τιμές των βασικών αγαθών.
Στη Λατινική Αμερική , ο Αμαζόνιος έχει καταγράψει ιστορικά χαμηλές ροές ποταμών, με σοβαρές οικολογικές και κοινωνικές συνέπειες, όπως η μαζική εξαφάνιση απειλούμενων ψαριών και δελφινιών, καθώς και οι διαταραχές στην παροχή πόσιμου νερού. Οι παγκόσμιες μεταφορές και το εμπόριο έχουν επηρεαστεί από τη μειωμένη κυκλοφορία μέσω της Διώρυγας του Παναμά, μιας βασικής πλωτής οδού για το διεθνές θαλάσσιο εμπόριο, λόγω της έλλειψης νερού. Η αλλαγή στις τοπικές συνθήκες επηρεάζει τον σχηματισμό νεφών και τις βροχοπτώσεις.
Η Νοτιοανατολική Ασία δεν έχει ξεφύγει ούτε από αυτήν την κρίση: η παραγωγή βασικών καλλιεργειών όπως το ρύζι, η ζάχαρη και ο καφές έχει μειωθεί απότομα, οδηγώντας σε άνοδο των τιμών και επιδεινώνοντας τα προβλήματα επισιτιστικής ασφάλειας. Επιπλέον, η διείσδυση αλμυρού νερού σε δέλτα όπως ο Μεκόνγκ έχει αφήσει χιλιάδες οικογένειες χωρίς πόσιμο νερό.
Ελ Νίνιο και κλιματική αλλαγή: παράγοντες που προκαλούν ακραία ξηρασία
Ένας από τους παράγοντες που έχουν επιδεινώσει τη σοβαρότητα των πρόσφατων ξηρασιών είναι η σύγκλιση του Ελ Νίνιο με την υπερθέρμανση του πλανήτη . Το 2023 και το 2024, οι παγκόσμιες θερμοκρασίες έφτασαν σε επίπεδα ρεκόρ, παρατείνοντας τις περιόδους ξηρασίας και εντείνοντας την εξάτμιση του νερού από τα εδάφη και τις δεξαμενές. Αυτό επηρεάζει άμεσα τις ήδη ευάλωτες καλλιέργειες και τα οικοσυστήματα.
Επιπλέον, η υπερθέρμανση του πλανήτη μεταβάλλει τα πρότυπα βροχοπτώσεων και αυξάνει τη συχνότητα των ακραίων φαινομένων, όπως οι «απότομες μεταβολές των βροχοπτώσεων» - απότομες μετατοπίσεις μεταξύ ακραίας ξηρασίας και πλημμύρας - που εμποδίζουν την προσαρμογή της γεωργίας και τη διαχείριση των φυσικών πόρων. Ο αντικυκλώνας και η επίδρασή του στις ξηρασίες και τις ακραίες θερμοκρασίες.
Κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις: οι πιο ευάλωτοι, οι πιο πληττόμενοι
Η κρίση της ξηρασίας έχει εξαιρετικά άνισες κοινωνικές επιπτώσεις . Οι γυναίκες, τα παιδιά, οι αγρότες που ζουν μόνοι τους και οι ηλικιωμένοι συγκαταλέγονται στις πιο ευάλωτες ομάδες. Στην Ανατολική Αφρική, η αύξηση των αναγκαστικών γάμων, ιδίως των κοριτσιών, συνδέεται με την απώλεια οικονομικών πόρων στις πληγείσες οικογένειες. Έχει επίσης σημειωθεί αύξηση στον υποσιτισμό και στα ποσοστά εγκατάλειψης του σχολείου.
Οι κίνδυνοι για την υγεία πολλαπλασιάζονται με την εμφάνιση επιδημιών ασθενειών όπως η χολέρα, ο οξύς υποσιτισμός και η περιορισμένη πρόσβαση σε καθαρό νερό. Στο περιβαλλοντικό μέτωπο, η θνησιμότητα της άγριας ζωής είναι ανησυχητική: από τους ελέφαντες στη Ζιμπάμπουε μέχρι τα δελφίνια του ποταμού στον Αμαζόνιο και τους ιπποπόταμους στην Μποτσουάνα, η ξηρασία απειλεί την ίδια τη βιοποικιλότητα.
Οι οικονομικές συνέπειες είναι επίσης σημαντικές. Το κόστος των ξηρασιών έχει διπλασιαστεί από το 2000 και εκτιμάται ότι θα αυξηθεί έως και 110% την επόμενη δεκαετία εάν δεν ληφθούν μέτρα. Μεταξύ των πιο αξιοσημείωτων απωλειών είναι η μείωση της γεωργικής παραγωγικότητας, οι διακοπές ρεύματος, η αύξηση των τιμών των βασικών προϊόντων και οι υψηλές δαπάνες για υποδομές και δημόσια υγεία.
